Skocz do treści

Teren Załęczańskiego Parku Krajobrazowego charakteryzuje duża różnorodność biotopów co sprawia, że zasiedlająca go fauna jest również różnorodna i osobliwa. Udokumentowano występowanie 61 gatunków zasługujących na szczególne potraktowanie. Wśród nich 16 stanowią gatunki chronione, 32 to gatunki znajdujące się na czerwonych listach krajowych i regionalnych oraz 10 - gatunki rzadkie.

Charakterystyczną grupą fauny bezkręgowców wyróżniającą teren Załęczańskiego Parku Krajobrazowego są liczne gatunki kserotermiczne. Bogaty jest tu świat owadów. Dotyczy to głównie motyli oraz chrząszczy, w tym szczególnie:

  • biegaczowatych (Carabidae),
  • świerszczy (Grylloidea),
  • szarańczaków (Acrididae).

Licznie reprezentowane są również pajęczaki (Arachnoidea).Najlepiej poznaną grupą zwierząt bezkręgowych (Evertebrata) są ślimaki (Gastropoda), których rozpoznano tu około 100 gatunków w tym kilka bardzo interesujących. Na skałkach góry "Zelce" żyją trzy gatunki rzadkich ślimaków ściśle związanych ze środowiskiem wapiennym. Jeden z nich (Pyramidula rupestris), ślimak reprezentujący element śródziemnomorski i alpejski, został stwierdzony tu na najbardziej na północ wysuniętym stanowisku w Polsce.

Jedną z najbardziej poznanych grup zwierząt Załęczańskiego Parku Krajobrazowego są ryby. Badania nad ichtiofauną parku prowadzone są od kilkudziesięciu lat z dużą systematycznością. Wynika z nich, że w obrębie "Wielkiego Łuku" rzeka Warta posiada najbogatszy i najbardziej zróżnicowany rybostan w stosunku do całej długości swojego biegu. Choć na przestrzeni lat daje się zauważyć wiele szkodliwych zmian, tę wyjątkową wartość utrzymuje nadal. Odcinek ten zamieszkują liczne gatunki ryb, w tym ginące w innych rejonach ryby litofilne, tj:

  • brzana (Barbus barbus),
  • świnka (Chondrostoma nasus),
  • kleń (Leuciscus cephalus).

Ryby te nie tylko żyją tu w doskonałej kondycji, ale co najważniejsze, znajdują dogodne warunki do tarła. Jeszcze z początku lat osiemdziesiątych pochodzą informacje o tarliskach certy (Vimba vimba). Jednak obecnie, ze względu na przegrodzenie rzeki Warty tamą zbiornika "Jeziorsko", gatunek ten już nie występuje. Według najnowszych badań dominującymi gatunkami ryb są (Korbel,1993):

  • płoć (Rutilus rutilus),
  • szczupak (Esox lucius),
  • kiełb (Gobio gobio),
  • brzana (Barbus barbus),
  • ukleja (Alburnus alburnus).

Ponadto licznie występuje: jelec (Leuciscus leuciscus), boleń (Aspius aspius), krąp (Blicca bjoerkna), okoń (Perca fluviatilis), śliz (Noemacheilus barbatulus), miętus (Lota lota), węgorz (anquilla anquilla), szweja (Alburnoides bipunctatus), leszcz (Abramis brama), karp (Cyprinus carpio), sandacz (Stizostedion lucioperca) i inne.

Obok ryb dość częstym elementem fauny wodnej jest przedstawiciel minogowatych (Petromyzonidae) minog strumieniowy (Lampetra planeri) (Engelhardt, 1998).
Istnienie tak bogatych tarlisk ryb litofilnych, a przede wszystkim brzan (Barbus barbus) należy uznać za ważne dla przyrody w skali kraju, ponieważ gatunek ten jest uważany, po troci (Salmo trutta morpha trutta), za najbardziej zagrożony wyginięciem.

Naturalna dolina rzeki stanowi atrakcję nie tylko dla ryb. Również wiele gatunków ptaków znajduje tu dogodne i bezpieczne miejsce do lęgów, łowów i wypoczynku. Z lęgowych osobliwości można wymienić tracze nurogęsi (Mergus merganser), gniazdujące w ilości kilku par w dziuplach nadbrzeżnych drzew. Odnotowano tu również lęg: gągoła (Bucephala clalangu). Prawdziwą lęgową osobliwością jest para: łabędzi krzykliwych (Cygnus cygnus). Lęgi tych ptaków nie są jednak bezpośrednio związane z doliną Warty, ponieważ choć pojawiają się dość często na rzece, gniazdują na ukrytych w lasach stawach rybnych.

Atrakcyjność lęgowa doliny dotyczy nie tylko gatunków związanych bezpośrednio ze środowiskiem wodnym czy błotnym. Dziuplaste starodrzewy, zadrzewienia i zarośla łęgowe porastające liczne wyspy i brzegi doliny ściągają wiele gatunków ptaków, których biologia nie wiąże się z wodą . Łącznie odnotowano w Parku występowanie około 130 gatunków ptaków.

Obszar Załęczańskiego Parku Krajobrazowego zasługuje na uwagę również ze względu na sporą ilość płazów i gadów, których liczba zamyka się w ilości 19 gatunków, co stanowi ponad 70% łącznej krajowej herpetofauny. Obok gatunków bardzo pospolitych występują tu również rzadsze, a nawet odnotowano informacje o stwierdzeniu:

  • salamandry plamistej (Salamandra salamandra),
  • gniewosza plamistego (Coronella austriaca).

Zasiedlenie Parku przez ssaki, z wyjątkiem nietoperzy (Chiroptera), nie wyróżnia się niczym szczególnym w odniesieniu do obszarów przyległych. Gatunki ciekawsze to:

  • chomik europejski (Cricetus cricetus),
  • bóbr (Castoridae),
  • wydra (Lutra lutra).

Omawiany teren nabiera jednak szczególnego znaczenia pod względem nietoperzy, podobnie zresztą jak cała Jura. W przypadku Załęczańskiego Parku Krajobrazowego wiadomości na temat tej ciekawej grupy ssaków są ograniczone głównie do nietoperzy (Chiroptera) hibernujących w jaskiniach krasowych w okresie zimowym, natomiast o zwierzętach, które żyją na tym terenie w okresie aktywności wiadomo bardzo niewiele. Rozpoczęte kilka lat temu badania oparte głównie na rozmieszczeniu w kilku obszarach sztucznych schronień przynoszą na ten temat coraz więcej wiedzy.

Największym skupiskiem zimowania nietoperzy na terenie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego jest jaskinia "Szachownica", która pod tym względem jest unikatowym miejscem w skali całego kraju.

Notowano sezony, których ilość hibernujących w niej osobników znacznie przekracza tysiąc. Nietoperze zamieszkują tę jaskinie nie tylko licznie, ale również w znacznej różnorodności gatunkowej. Do zimujących najliczniej należą (Korbel, 1993):

  • nocek duży (Myotis myotis),
  • nocek Natterera (Myotis nattereri).

Nieco mniej liczne są:

  • nocki rude (Myotis daubentonii),
  • gacki brunatne (Plecotus auritus),
  • mopki (Barbastella barbastellus).

Regularnie spotyka się:

  • nocka wąsatka (Myotis mystacinus),
  • nocka Brandta (Myotis brandti).

Do nietoperzy najbardziej obserwowanych w jaskiniach należy mroczek późny (Eptesicus serotinus) oraz 2 gatunki nielicznych w kraju nietoperzy:

  • nocek Bechsteina (Myotis bechsteini),
  • nocek łydkowłosy (Myotis dasycneme).

Kolejnym ważnym miejscem zimowania nietoperzy są jaskinie rezerwatu "Węże" na górze "Zelce". Najliczniej, choć w ilości nieporównywalnej do "Szachownicy", zasiedlają jaskinię "Za kratą", wykorzystując chętnie kuliste wgłębienia kotłów eworsyjnych. Stwierdzono tu pospolicie spotykane: nocki (Myotis), gacka brunatnego (Plecotus nettereri), nocek Bechsteina (Myotis bechsteini).

Dokładnie taki sam skład gatunkowy występuje w jaskini "Niespodzianka". Jaskinie "Mała" oraz "Draba" są zasiedlane głównie przez gacki brunatne (Plecotus nettereri). Najmniej nietoperzy zimuje w jaskini "Stalagmitowej" oraz "Samaonowicza".

Charakteryzując faunę Załęczańskiego Parku Krajobrazowego nie wolno wręcz pominąć zwierząt, które żyły na tym terenie przed wieloma tysiącleciami, wiedza o których została wydobyta wraz ze szczątkami ich kości z licznych stanowisk paleontologicznych. Pierwsze tego typu znaleziska miały miejsce w roku 1933, kiedy to profesor Samsonowicz wydobył z jaskiń krasowych gór "Zelce" materiał badawczy w postaci brekcij kostnej o imponującej masie ponad 11 ton. Na podstawie analizy kości rozpoznano blisko 100 gatunków zwierząt żyjących na tym obszarze w okresie trzeciorzędu, z czego około 30 gatunków okazało się nowymi dla nauki. Najbogatszy gatunkowo materiał pochodził ze studni krasowej nazwanej jaskinią "Samsonowicza" (stanowisko paleontologiczne "Węże I"). Wydobyte stąd szczątki kostne pochodziły z bardzo wielu warstw powstałych w trzech cyklach sedymentacyjnych, tj. środkowo - plioceńskim (około 5,4 - 6,1 miliona lat), górno - plioceńskim (około 3,3 - 4,0 miliona lat) oraz staro - plioceńskim (około 0,8 - 0,9 miliona lat).

Ze stanowiska paleontologicznego "Węże II" pochodzą osady z okresu górno - plejstoceńskiego. Wydobyta brekcja mogłaby być bezcennym materiałem badawczym gdyby nie II wojna światowa. Zbiory co prawda przechowały się w dobrym stanie, jednak oznaczenia warstw uległy zatarciu. Pozostała ogromna ilość materiału o małej wartości naukowej, ponieważ zawiera informacje o zespołach fauny ekologicznie sprzecznych. Nie sposób więc określić kiedy i w jakich warunkach geograficznych żyły dane organizmy, pozwalały jedynie na stwierdzenie jakie zwierzęta zasiedlały omawiany teren przez określony okres geologiczny.

W dalszych latach odkrywano kolejne stanowiska paleontologiczne, np. na górze "Draby" czy najnowsze w rejonie Raciszyna. Osady wydobywane z tych stanowisk, choć bez porównania uboższe od wydobytych z "Węży", posiadały nad nimi tę przewagę, że zawierały zespoły fauny charakteryzujące się zgodnością ekologiczną. W osadach jaskini "Ewy" na górze Draba rozpoznano koło 30 gatunków zwierząt plioceńskich. Były to zwierzęta z cieplejszych sfer klimatycznych. Dominującą grupę stanowiły gatunki charakterystyczne dla otwartych przestrzeni typu stepu lub sawanny jednak obecność zwierząt nadrzewnych zdradzała również istnienie terenów zadrzewionych np. lasów typu parkowego. W młodszych, czwartorzędowych osadach, znaleziono również kości zwierząt z okresu zlodowaceń, m.in. rodzinę niedźwiedzi jaskiniowych (Ursus spelaeus) niedźwiedzicę z dwoma młodymi. Nowe stanowisko z okolic Raciszyna zawierało kilkadziesiąt gatunków zwierząt z okresu plioceńskiego sprzed około 5 milionów lat. Podobnie jak w przypadku jaskini "Ewy" dominowały zwierzęta charakterystyczne dla ciepłego klimatu i otwartych przestrzeni.

Stanowiska paleontologiczne z terenu Załęczańskiego Parku Krajobrazowego są prawdziwymi unikatami. Nigdzie więcej w Europie nie napotkano miejsc o takim bogactwie gatunków czystej fauny lądowej trzeciorzędu. Wydobyty materiał badawczy stanowi nieocenione źródło wiedzy nie tylko o faunie zamieszkującej teren w minionych epokach, ale pozwala na odtworzenie warunków geograficznych, w jakich te zwierzęta żyły oraz dostarcza ważnych dowodów na przebieg wielu zjawisk geologicznych.

Dla nauki jest rzeczą ważną fakt, że wiele stanowisk paleontologicznych jest w dalszym ciągu czynna i dostępna dla każdego naukowca zainteresowanego tematem.

Teren Jury, w tym także Załęczański Park Krajobrazowy, stanowi również niewyczerpalne źródło wiedzy na temat organizmów znacznie starszych, żyjących w środowisku płytkiego morza w trakcie procesu tworzenia się skalnej płyty Jury Polskiej. Na podstawie skamieniałych zwierząt odtworzyć można w dużym stopniu skład gatunkowy mieszkańców mezozoicznych mórz, z których to wapiennych szkieletów i pancerzy osadziły się skały tworzące podłoże Parku. W licznych kamieniołomach oraz w ścianach jaskiń znaleźć można skamieliny amonitów (Ammonoidea) niekiedy o znacznych rozmiarach, wiele form (Wężyk, 2000): morskich gąbek (Porifera), małży (Bivalvia), ślimaków (Gastropoda), ślimaków (Gastropoda), belemnitów (Belemnoidea), jeżowców (Echinoidea) i innych.

Sieradzkie Parki Krajobrazowe
Załęczański Park Krajobrazowy Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki

Znajdź nas
Łódzkie promuje